Cahız (777-869)

İslam düşünce tarihinin önemli isimlerinden biridir. Yazarlığı ve edipliği ile meşhur olmuştur. Arap edebiyatınınen büyük yazarlarından birisi olarak kabul edilmektedir. İslam medeniyetinin parlak dönemlerinden birinde yaşamışolup, bu kültür ve medeniyetin önemli temsilcilerinden biri olmuştur. Mutezile kelamcılarındandır. Risale-i Nur’da,Kur’an-ı Kerim’le muaraza edemeyen müşriklerin başvurduğu yollar anlatılırken ismi zikredilmekte ve "Muaraza-ibilhuruf mümkün olmadı, muharebe-i bissüyufa mecbur oldular." (Mektubat, s. 185) sözlerine yer verilmektedir.

Cahız, 777 yılında Basra’da doğdu. İlme olan aşırı merakı, çocukluk ve gençlik çağında iyi bir eğitim almasınavesile oldu. Özellikle Basra’nın o dönem için önemli bir ilim ve kültür merkezi olması, çok sayıda ünlü hocanınburada bulunması, kendisinin de bu şahsiyetlerden ilim öğrenme imkanına kavuşması O’nun için büyük bir nimetti. Meşhuralimlerden ders alan Cahız, tarih, edebiyat, şiir, gramer dallarında önemli bilgiler öğrendi. Bu arada önemli kültüreletkinlikler olan ilim ve edebi meclislere devam etti, ayrıca belli zamanlarda Arap şair ve ediplerinin toplandıklarıpanayırları takip ederek kendini yetiştirdi. Özellikle özgün Arapça’yı öğrendi. İlim meclislerinden istifade etmekiçin Basra’daki faaliyetlerle yetinmeyip, bazen Küfe ve Bağdat’a da gitti. Böylece ilim ve irfanını pekiştirdi.

Cahız, bir süre sonra eser yazmaya başladı. Aralarında halifelik konusunun işlediği eseri Abbasi halifesi Me’mun tarafındanbeğenilince Bağdat’a davet edildi. Daveti kabul edip Bağdat’a gittikten sonra devlet idaresindeki büyüklerin çevresindekendine yer edindi. Yazdığı eserleri bu çevredeki insanlara takdim ederken maddi manevi destek gördü. Bağdat’tabulunduğu süre zarfında Arapça’ya tercümesi yapılmış olan Aristo’nun eserlerini okudu. Okuduğu bu eserler daha sonrakelam görüşü üzerinde etki yaptı. 835 yılından itibaren vezirlik makamında bulunan İbnü’z-Zeyyat Muhammed bin Abdülmelik’tenbüyük bir destek gördü. Yazdığı bazı eserlerini vezire ithaf eden Cahız, on yıldan fazla parlak bir dönem yaşadı.Bu müreffeh hayat söz konusu vezirin öldürülmesine kadar (847) devam etti. Vezirin öldürülmesinden sonra kendisi deyakalanarak hapse atıldı. Ancak, bir süre sonra yeni vezir tarafından affedilerek serbest bırakıldı.

Cahız, kısa süreli de olsa yaşadığı sıkıntılı dönemden sonra, halifelik tarafından korundu. Bir ara halifenin çocuklarınahoca olarak görevlendirilmek istendiyse de yüz görüntüsünün çirkin olmasından ötürü bundan vazgeçildi. Ancak,halife tarafından korunmaya ve himaye görmeye devam etti. Bazı eserlerini halifeye ithaf etti. Şam şehrinin fethini müteakibenburaya gitti. Ömrünün sonuna doğru hastalandı. Ayrıca felç olmasından sonra Basra’da hayatını sürdürmeye veburaya çekilmeye başladı. Halifenin kendisini Samerra’ya davet etmesine rağmen bu davete icabet edemedi. 869 yılındaBasra’da vefat etti. Uzun bir ömrün sonunda çok sayıda eser bıraktı.

Cahız, İslam medeniyetinin en parlak dönemlerini yaşadığı asırlardan birinde yaşadı. Aldığı eğitim ve kültürünetkisi ile bu parlak dönemin önemli temsilcilerinden biri oldu. Özellikle edipliği ve yazarlığı ile şöhret buldu.Arap nesrine mükemmel şekil veren şahıs olarak kabul gördü. Yazılarında lüzumsuz üslup ve suniliklerden sakındı.Risalelerinde konuların dağınık bir şekilde vermemeye çalıştı. Genelde de bu konuda başarılı oldu. Yazılaneserlerde okuyucu ve dinleyicilerin rahat bir şekilde anlamasını sağlayacak tarzda metinlerin açık yazılması gerektiğinisavundu. Özlü anlatımın tercih edilmesi halinde eserin herkes tarafından anlaşılamayacağını ve sadece belli ve sınırlıbir kesimin bundan istifade edebileceğini belirtti.

Cahız, Mutezile imamlarından olup, kelam dallarından bir çoğuyla ilgilendi. Bazı itikadi mezheplerin görüşlerininaklettikten sonra bunları tenkide tabi tutarak fikirlerini ortaya koymaya çalıştı. Kendi çağdaşı olan Kuteybe tarafından,dönemin son kelamcısı olarak gösterildi. Muarızlarının açıklarını yakalaması, delillerini çok uygun zeminlerdekullanması, birbirlerine zıt görüşleri bile maharetle savunabilmesi ve tartışabilmesi, tarihi gerçekler başta olmaküzere, Şiiler tarafından ortaya atılan iddialara karşı Ehl-i Sünneti savunması gibi özellikleri hep dikkat çekti.Kendi döneminde yaşayan Mecusiler, Maniheistler ve zındıklarla fikri tartışmalara girerek İslam dinini büyük birmaharetle savundu.

Risale-i Nur’da, Kur’an-ı Kerim’in indiği tarihten itibaren dört önemli kesim ve guruba karşı meydan okuması ve onlarımuarazaya davet etmesi önemli delilleriyle birlikte izah edilmektedir. Kur’an-ı Kerim; belagat ehline, şair ve hatiplere,gaybdan haber veren kainlere meydan okuyarak daha önce meydana gelmiş bulunan hadiseler hakkında bilgi verdi ve geçmişile ilgili olarak ileri sürülen safsata ve yalanları izale ederek doğruları insanlara haber verdi. Kur’an-ı Kerim,yirmi üç yıl boyunca mütemadiyen müşriklerin damarlarına dokundurarak ve onların inadını tahrik ederek meydanokudu. "Şu Kur’ân’ın, Muhammedü’l-Emîn gibi bir ümmîden nazîrini yapınız ve gösteriniz. Haydi, bunu yapamıyorsunuz;o zât ümmî olmasın, gayet âlim ve Kâtip olsun. Haydi, bunu da getiremiyorsunuz; bir tek zât olmasın. Bütün âlimleriniz,beliğleriniz toplansın, birbirine yardım etsin. Hattâ güvendiğiniz âliheleriniz size yardım etsin…" (Mektubat,s. 184). Bediüzzaman, bunları aktardıktan sonra, müşriklerin bu meydan okumalara en kolay yolun benzerini ortaya koyarakcevap verme olduğunu, ancak, bunu yapamayan müşriklerin kolay yolu terk edip can, mal, iyâlini tehlikeye atıp, en müşkülatlıyolu seçtiklerini hatırlatmaktadır. Akabinde; "meşhur Câhız’ın dediği gibi, "Muaraza-i bilhuruf mümkünolmadı, muharebe-i bissüyufa mecbur oldular." şeklindeki Cahız’ın cümlesini de ilave etmektedir. (Mektubat, s.185).

Cahız, maddenin hiçbir zaman yok olmadığını, sadece belirti ve işaretlerinin değişip bozulduğunu belirtmektedir.Ona göre, her insanın fıtratında, Allah’ın varlığına iman etmesi için yeterli derecede bilgi vardır. Allah’ın varlığınainanmayanlar ya inatçıdırlar veya gerçekler karşısında direnmektedirler. Kulların fiilleri tabii yolla meydanagelmektedir. Burada fiili gerçekleştirme isteği dışında insanın herhangi bir fonksiyonu yoktur. Cahız’a göre, fiilinmeydana gelmesinde etkili olan güç fiilden evvel mevcuttur. (Yusuf Şevki Yavuz; TDVİA., 7. C., s. 24-25).

Cahız, kafirlerle günahkarların cehenneme, müminlerin de cennete gireceklerini ve bu gidecekleri yerle uyum sağlayacaklarınıbelirtir. Cehenneme girenlerin bünyelerinin bir süre sonra cehennem tabiatına dönüşeceğini ve artık cehennemin onlariçin azap yeri olmaktan çıkacağını ileri sürmektedir. Mükellef olmadan evvel ölen çocukların azap görmeyeceğinive ebeveynleri müşrik veya kafir olanların da bu guruba dahil olduklarını söylemektedir. Ona göre, büyük günah işleyenlerincehennemde kafirlerle birlikte olacaklarını söylemek, cennette müminlerle birlikte bulunacaklarını kabul etmekten dahadoğrudur. Fetret döneminde yaşayanlar hesaba çekilmeyeceklerdir.

Cahız, Peygamber Efendimizin (asm), hiç kimseyi halife olarak belirlemediğini, Hulefa-i Raşidin’in hepsinin meşruhalifeler olduğunu ifade etmektedir. Ayrıca hiçbir halife masum değildir. Kendisi, Cemel ve Sıffin savaşlarındaHazreti Ali (ra) haklı, muhalifleri ise haksızdır görüşüne sahiptir.

Eserleri:

Beyan ve’t-tebyin, Arapça’nın dil özellikleri üzerinde durmaktadır. Arapların şiirdeki hitabet ve kabiliyetleriniortaya koymaktadır. Çok sayıda vesika kullanmıştır. El-Osmaniyye, Şiilerin iddialarına karşı kaleme aldığı bueserinde üç halifeyi savunmaktadır. Risale fi Benî Ümeyye, tarih ve siyasetle ilgili olarak kaleme aldığıeserlerinden biridir. Et-Tac fi ahlaki’l-Müluk, siyasetname tarzı bir eser olup, Abbasi vezirine ithaf edilmiştir. Eser dörtbölümden müteşekkildir. Eserde Emevi ve Abbasi kültürüne de yer verilmektedir. Kitabü’t-Tebaşur Bi’t-Ticare, süs eşyasımücevherler ve ıtriyat gibi değerli ticaret mallarının imali, kalite, alım ve satımı gibi konuları işlediğieseridir. Kitabü’l-Hayevan, en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Zoolijinin muhtelif bölümlerine,hayvan türleri, iklim ve çevrenin etkilerine ait görüşlerini bilgi ve tecrübesine dayanarak ansiklopedik tarzda kalemealdığı eseridir. Bunların dışında daha pek çok eser kaleme almıştır.